Dwór Czarne w Jeleniej Górze. Renesansowa historia na obrzeżach miasta
Na południowych obrzeżach Jeleniej Góry, w dzielnicy Czarne, znajduje się zabytek, który łatwo przeoczyć podczas zwiedzania miasta. Dwór Czarne nie wyróżnia się monumentalną skalą, jednak jego historia sięga XVI wieku, a zachowana architektura pozwala zobaczyć jeden z ciekawszych przykładów renesansowej rezydencji na Dolnym Śląsku.
Dwór stoi przy ulicy Strumykowej, w dolinie potoku Pijawnik. Dzisiaj otaczają go zabudowania dzielnicy, jednak jego położenie nadal przypomina o czasach, kiedy Czarne było osobną miejscowością, a dwór stanowił centrum tutejszego majątku. Do Jeleniej Góry Czarne włączono dopiero w 1973 roku.
Dwór Czarne i ród Schaffgotschów
Historia obecnego dworu zaczyna się w 1559 roku. Wtedy Caspar Schaffgotsch rozpoczął rozbudowę istniejącej wcześniej siedziby. Nie był to więc zupełnie nowy obiekt powstały na pustym terenie. Wykorzystano starsze elementy zabudowy, nadając rezydencji znacznie bardziej reprezentacyjny charakter.
Schaffgotschowie należeli do najważniejszych rodów szlacheckich tego regionu. Ich majątki znajdowały się między innymi w okolicach Karpnik, Chojnika i Karkonoszy. Nowa rezydencja w Czarnem miała podkreślać pozycję właściciela. Powstał dwukondygnacyjny budynek z wewnętrznym dziedzińcem, wieżą oraz systemem obronnym. Całość otaczała fosa. Szczególnie interesujący jest renesansowy portal bramny. Umieszczono na nim herby oraz inskrypcję odnoszącą się do rozpoczęcia budowy w 1559 roku. To jeden z tych szczegółów, na które warto zwrócić uwagę podczas oglądania dworu, ponieważ pozwala połączyć zachowaną architekturę z konkretną postacią i datą.
Pożar i odbudowa dworu
Historia Dworu Czarne nie przebiegała spokojnie. W 1623 roku budynek poważnie ucierpiał w wyniku pożaru. Odbudowa trwała wiele lat i zakończyła się w 1656 roku. W tym czasie właścicielem majątku był Ernst von Nimptsch.
Odbudowany dwór otrzymał kształt zbliżony do tego, który znamy obecnie. Kolejne stulecia przyniosły jednak następne zmiany. W 1718 roku obiekt ponownie ucierpiał w pożarze. Po odbudowie przeprowadzano kolejne remonty i przebudowy, które stopniowo zmieniały jego wygląd. W XIX wieku dwór ponownie poddano modernizacji. Rozebrano część wcześniejszych dobudówek, a bryła została uporządkowana. Dlatego współczesny wygląd obiektu jest wynikiem wielu etapów budowy, przebudowy i odbudowy, a nie wyłącznie renesansowej realizacji z XVI wieku.
Kiedy Dwór Czarne stał się własnością Jeleniej Góry?
Ciekawym etapem historii obiektu jest rok 1679. Wtedy majątek Czarne wraz z dworem kupiło miasto Jelenia Góra. Od tego momentu posiadłość przez kolejne stulecia pozostawała związana z miastem. Dwór pełnił przede wszystkim funkcję centrum majątku ziemskiego. W jego otoczeniu działał folwark, a zabudowania służyły działalności gospodarczej. Rezydencja nie była więc wyłącznie reprezentacyjnym domem właściciela, lecz częścią większego zespołu majątkowego. Do 1945 roku obiekt pozostawał związany z gospodarką miejską i był między innymi dzierżawiony kolejnym użytkownikom. Przed końcem II wojny światowej mieszkała tutaj rodzina Rahm.
Trudne lata po 1945 roku
Po wojnie rozpoczął się jeden z najtrudniejszych okresów w historii Dworu Czarne. W 1948 roku w dworze i przylegającym folwarku ulokowano Państwowe Gospodarstwo Rolne. Zmiana sposobu użytkowania nie sprzyjała zachowaniu zabytkowej substancji budynku. Z czasem obiekt zaczął podupadać. W 1963 roku poważnie uszkodzony został między innymi portal bramny. Dla zabytku o takiej wartości architektonicznej była to szczególnie dotkliwa strata. Później sytuacja zaczęła się poprawiać. Dwór doczekał się prac remontowych i konserwatorskich, które pozwoliły zabezpieczyć najważniejsze elementy zabytkowej budowli. Kolejne działania prowadzono również pod koniec XX wieku.
Jak wygląda Dwór Czarne?
Dzisiejszy Dwór Czarne ma formę czteroskrzydłowej, dwukondygnacyjnej budowli z wewnętrznym dziedzińcem. W jednym z narożników znajduje się charakterystyczna kwadratowa wieża. Zachowane elementy pokazują zarówno renesansowe pochodzenie obiektu, jak i ślady późniejszych przebudów.
Jednym z najbardziej interesujących miejsc jest właśnie wewnętrzny dziedziniec. Dawniej obiegała go drewniana galeria komunikacyjna na piętrze. W budynku zachowały się również fragmenty dawnych sklepień i drewnianych stropów, a także elementy renesansowego wystroju. Na uwagę zasługują kamienne obramienia okien oraz portal bramny. To właśnie detale sprawiają, że Dwór Czarne warto oglądać nie tylko jako całą bryłę, ale także z bliska. W architekturze można dostrzec kolejne warstwy historii, które powstawały na przestrzeni kilkuset lat.
Zabytek nieco na uboczu Jeleniej Góry
Dwór Czarne nie należy do najbardziej znanych atrakcji Jeleniej Góry. I właśnie dlatego może być interesującym miejscem dla osób, które podczas podróży po Dolnym Śląsku szukają mniej oczywistych zabytków. Nie znajdziemy tutaj monumentalnego zamku górującego nad miastem. Jest natomiast stara rezydencja, której mury pamiętają czasy renesansu, późniejsze pożary, przebudowy i zmiany właścicieli. Co ważne, jej historia jest mocno związana z dziejami samej Jeleniej Góry.
Obecnie w zabytkowym obiekcie działa Fundacja Kultury Ekologicznej. Zwiedzanie wnętrz nie jest obecnie możliwe, dlatego dwór można oglądać przede wszystkim z zewnątrz. Mimo to warto zatrzymać się tutaj na chwilę, szczególnie jeśli interesują nas dawne siedziby szlacheckie i architektura Dolnego Śląska. Dwór Czarne pokazuje, że ciekawych zabytków nie zawsze trzeba szukać w najbardziej znanych miejscach. Czasem wystarczy zjechać z głównej trasy i zajrzeć do jednej z dawnych podjeleniogórskich miejscowości. Za niepozorną ulicą czeka budowla, której historia zaczęła się ponad 460 lat temu.
Źródła
Informacje o historii i architekturze Dworu Czarne zostały zweryfikowane na podstawie materiałów Urzędu Miasta Jelenia Góra, serwisu Zabytek.pl oraz opracowań dotyczących historii i architektury obiektu.
